การลอยกระทงเป็นนักขัตฤกษ์รื่นเริงของคนทั่วไป เมื่อเป็นพิธีหลวง เรียก “ พระราชพิธีจองเปรียง ลดชุดลอยโคมส่งน้ำ” ต่อมาเรียก “ลอยพระประทีป” พิธีนี้มีมาตั้งแต่สมัยสุโขทัยดัง ปรากฏหลักฐานอยู่ใน หนังสือตำรับท้าวศรีจุฬาลักษณ์ และได้กระทำต่อมา ในสมัยกรุงศรีอยุธยา ตลอดจนถึงสมัยกรุงรัตนโกสินทร์

    พิธีลอยกระทงเดิมทำกันในวันเพ็ญเดือน11 และวันเพ็ญเดือน12 ปัจจุบัน พิธีลอยกระทงเฉพาะ วันเพ็ญเดือน12

    พิธีลอยกระทง สันนิษฐานว่าได้มาจากอินเดีย ตามลักธิพราหมณ์เชื่อว่า ลอยกระทง เพื่อบูชาแม่น้ำคงคา อันศักค์สิทธิ์ของอินเดีย และลอยเพื่อบูชาพระผู้เป็นเจ้า คือ พระนารายณ์ ซึ่งบรรทมสินธุ์อยู่กลางเกษียรสมุทร อีกประการหนึ่ง ศาสนาพุทธเชื่อว่า การลอยกระทง เป็นการทำพิธี เพื่อต้อนรับพระพุทธเจ้า ในวันเสด็จจากเทวโลกสู่โลกมนุษย์ ภายหลังจากทรงเทศนาโปรด พุทธมารดาบนสวรรค์ชั้นดาวดึงส์ บ้างก็เชื่อว่า เพื่อบูชาพระบรมสารีริกธาตุ ที่บรรจุไว้ในพระจุฬามณี พระเจดีย์บนสวรรค์ บางก็ว่า เพื่อบูชารอยพระพุทธบาท ที่ทรงประทับไว้ ณ หาดทราย ริมฝั่งแม่น้ำนัมมหานที ในแคว้นทักขิณาบถ ของประเทศอินเดีย (ปัจจุบันเรียกว่าแม่น้ำเนรพุททา) บางท่านก็ว่า ลอยกระทงเพื่อขอบคุณพระแม่คงคา ที่ให้เราได้อาศัยน้ำกินน้ำใช้ และขออภัยพระแม่คงคา ที่ทิ้งสิ่งปฏิกูลต่าง ๆ ลงในน้ำ เมื่อถึงวันเพ็ญ เดือน 12 ประชาชนจะจัดทำกระทงเป็นรูปต่าง ๆ ด้วยใบตอง หรือกาบใบต้นพลับพลึง หรือวัสดุอื่น ๆ ประดับตกแต่งกระทงให้สวยงาม ด้วยดอกไม้สด ในกระทงจะปักธูปเทียน บางทีก็ใส่สตางค์ หรือหมากพลูลงไป ด้วยสมัยก่อนในพิธีลอยกระทง มีการเล่นสักวา เล่นเพลงเรือ และมีแสดงมหรสพประกอบงาน มีการประกวด นางนพมาศ ประกวดกระทง และร่วมกันลอยกระทง โดยจุดธูปเทียน กล่าวอธิษฐานตามที่ใจปรารถนา และปล่อยกระทงให้ลอยไปตามน้ำ